Badania i wyniki

Zbiory naukowe

Kolekcje Instytutu Botaniki im. W. Szafera PAN mają charakter kolekcji narodowej. Instytut jest jednym z najważniejszych ośrodków-dysponentów zbiorów naukowych i baz różnorodności biologicznej roślin naczyniowych i kryptogamów (mszaków, glonów, grzybów, w tym porostów, i śluzowców) Europy i świata. O dostępności i znaczeniu międzynarodowym zbiorów świadczy uwzględnienie ich w funkcjonujących od wielu lat międzynarodowych bazach danych, np.: Index Herbariorum, Index Fungorum, Algae Base.

Początki tworzenia regularnej kolekcji botanicznej sięgają roku 1867 i związane są z dawnym Muzeum Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności. Najstarsze, historyczne zbiory zabezpieczone w Instytucie pochodzą z końca XVII, XVIII i przełomu XIX i XX wieku. Zbiory Instytutu, których łączna liczba numerów inwentarzowych wynosi blisko 1,5 mln (około 230 tys. pozostaje do inwentaryzowania), są także jedynymi w Polsce tak zróżnicowanymi pod względem reprezentacji grup systematycznych roślin i grzybów, posiadającymi znaczące kolekcje ze wszystkich kontynentów.

Osoba do kontaktu – kustosz naczelny:

prof. dr hab. Lucyna Śliwa (dyrektor IB PAN)

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Zielnik roślin naczyniowych – KRAM V

Zielnik roślin naczyniowych liczy w chwili obecnej ponad 644000 arkuszy zielnikowych (w tym ok. 2300 typów nomenklaturowych), plus kilkaset tysięcy arkuszy nieopracowanych lub poddawanych obecnie obróbce. KRAM V jest jednym z dwu największych zielników roślin naczyniowych w Polsce. Jest szczególnie bogaty w okazy z południowej Polski, zachodniej Ukrainy i Karpat dzięki kolekcjom Bolesława Kotuli, Hugo Zapałowicza, Bogumiła Pawłowskiego i wielu innych botaników działających na tych terenach.

Najstarszym zbiorem w KRAM V jest zielnik J. Jundziłła (1794–1877), profesora Uniwersytetu Wileńskiego. W jego skład wchodzi 7318 okazów (w tym 6249 roślin naczyniowych) ułożonych w 40 pudłach zielnikowych i 5 fascykułach. Jundziłł botanizował w okolicach Kowna (Litwa) w latach 1825–1832. Najstarsze okazy w KRAM V znajdują się również w Zielniku Jundziłła i jest to 51 arkuszy zebranych przez J.G. Forstera (1754–1794) podczas drugiej podróży J. Cooka (1772–1775) w Republice Południowej Afryki oraz 29 arkuszy J.E. Giliberta (1741–1814) z okazami bez opisów.

Historia zielnika KRAM sięga roku 1866, w którym powstała Komisja Fizjograficzna zainicjowana przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie, które w 1873 roku zostało przekształcone w Akademię Umiejętności. Pierwsze kolekcje roślin naczyniowych były przekazywane przez członków towarzystwa, a później Akademii Umiejętności, do Komisji Fizjograficznej. Jako pierwszy w katalogu kolekcji w zielniku Komisji Fizjograficznej został zarejestrowany zbiór S. Witwickiego z 1865 r., który został zdeponowany w 1866 roku. Zawiera on 137 okazów z pasma górskiego Czarnohora w Karpatach Wschodnich (Ukraina). W katalogu kolekcji Komisji Fizjograficznej znajduje się 310 kolekcji zarejestrowanych w latach 1866–1946. Z biegiem czasu zielnik Komisji Fizjograficznej rozrastał się także dzięki darowiznom czy zakupom, a także dzięki wyprawom naukowym czy wymianie z innymi jednostkami naukowymi. Obfity materiał zielnikowy, jaki zebrano w czasie działalności Komisji, znajduje się głównie w zielniku (KRAM V) Instytutu Botaniki im. W. Szafera Polskiej Akademii Nauk, która przejęła zbiory botaniczne Komisji po rozwiązaniu Polskiej Akademii Umiejętności w 1952 r.

Zielnik KRAM V posiada bogate zbiory wybitnych polskich botaników ostatnich 150 lat, m.in.: A. Jasiewicza (ok. 50000 arkuszy) z Karpat, Półwyspu Bałkańskiego, Morza Śródziemnego, Meksyku i Chin, B. Kotuli z Tyrolu (16931 numerów kolekcji bez dubletów) i Tatr, T. Wilczyńskiego (ok. 10000 arkuszy), K. Piecha (6712 numerów kolekcji bez dubletów), I. Dąbkowskiej (3871 numerów kolekcji bez dubletów), A. Ślendzińskiego z Pokucia (Ukraina), E. Janczewskiego z Wołynia (Ukraina), A. Andrzejowskiego z Ukrainy, H. Zapałowicza z Karpat, A. Rehmana, E. Wołoszczaka i A. Żmudy.

W zielniku KRAM V oprócz Zielnika J. Jundziłła przechowywane są również dwie odrębne kolekcje: Józefa Mądalskiego (hb. Mądalski) i Bogumiła Pawłowskiego (hb. Pawłowski). Zielnik Mądalskiego został przekazany Instytutowi Botaniki im. W. Szafera w 1991 r. i obejmuje 38292 numerów kolekcji (bez dubletów). Zielnik B. Pawłowskiego liczy ponad 40000 arkuszy i został przekazany do zielnika KRAM po jego tragicznej śmierci w 1971 r. Zielnik Pawłowskiego obejmuje głównie florę gór środkowej i południowej Europy.

Osoba do kontaktu – kustosz:

dr hab. Beata Paszko

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Zielnik mszaków – KRAM B

Zielnik mszaków jest największą kolekcją tych roślin w Polsce oraz jedną z największych w Europie Środkowej. Na koniec 2020 r. liczyła ona 257000 wcielonych i opatrzonych numerami akcesyjnymi okazów mchów, wątrobowców i glewików, co plasuje ją w pierwszej czterdziestce największych zielników mszaków w świecie. Ponadto w zielniku znajduje się około 60000 okazów, które wciąż czekają na opracowanie i wcielenie do zbioru głównego, w tym duża kolekcja mchów z Zachodniej i Centralnej Afryki (ok. 15000 okazów), przekazana do KRAM przez S. Lisowskiego (1924–2002), oraz zbiór mchów z całego świata (ok. 20000 okazów) M. Kuca (1932–2011). Zielnik posiada także około 2500 typów nomenklatorycznych, tj. okazów, które posłużyły do opisania nowych taksonów mszaków. Są to najbardziej wartościowe zbiory, decydujące o wyjątkowym statusie każdego zielnika na tle innych podobnych kolekcji. Ogółem w zielniku mszaków zgromadzonych jest ok. 80% wszystkich znanych gatunków mchów, reprezentujących ok. 90% wszystkich tradycyjnie ujmowanych rodzajów tych roślin w świecie.

W zielniku mszaków zgromadzone są mchy, wątrobowce i glewiki z całego świata, choć z oczywistych względów trzon kolekcji stanowią mszaki z Polski. Kolekcja mchów jest zdecydowanie większa niż zbiory wątrobowców i glewików, gdyż te pierwsze zawsze były głównym przedmiotem badań w Pracowni Briologii. Zbiory krajowe obejmują materiały dokumentujące publikowane w Pracowni Briologii Flory lokalne i doniesienia florystyczne, a także liczne dublety i oryginalne zbiory briologów pracujących w innych ośrodkach naukowych w Polsce. Światowe znaczenie mają bogate zbiory mszaków egzotycznych, zwłaszcza z obszarów polarnych południowej półkuli, które należą do jednych z największych w świecie kolekcji tych roślin z tego regionu. Obejmują one mszaki ze wszystkich części Antarktydy i wysp subantarktycznych, a w szczególności z Wysp Księcia Edwarda, Crozeta i Kerguelena, Wyspy Hearda oraz Georgii Południowej, a także z Wyspy Amsterdam, archipelagu Tristan da Cunha i Wyspy Gough. Z innych obszarów pozaeuropejskich szczególnie bogato reprezentowane są zbiory z Chin, tropikalnej Afryki, Ameryki Południowej, Australii, Tasmanii i Nowej Zelandii.

Oprócz dubletów i oryginalnych okazów, zielnik mszaków w KRAM posiada liczne wydawnictwa zielnikowe (eksykaty), które są włączone do zbioru głównego, choć zwykle przechowywane są w osobnych teczkach. Z historycznych eksykatów na szczególną uwagę zasługują tak cenne serie jak Musci Sueciae Exsiccati S.J. Lindgrena, K.F. Thedeniusa i O.L. Sillén (1835–1838), Musci Alleghanienses W.S. Sullivanta (1846), Hepaticae Europaeae G.L. Rabenhorsta i C. M. Gottsche'ego (1855–1879), Bryotheca Europaea G.L. Rabenhorsta (1858–1884), Flora Exsiccata Austro-Hungarica A.J. Kernera von Marilaun, K. Fritscha i R. Wettsteina (1881–1913), Kryptogamae Exsiccatae editae a Museo Palatino Vindobonensi (1894–1986), Musci Europaei Exsiccati i Musci Europaei et Americani Exsiccati E. Bauera (1903–1936), Bryotheca Saxonica A. Kopscha (1919–1936) i Musci Brasilienses V.F. Schiffnera (1932), ponieważ zawierają one liczne okazy-typy.

Osoba do kontaktu – kustosz:

prof. dr hab. Halina Bednarek-Ochyra

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Zbiory glonów – KRAM A

Zbiory glonów obejmują okazy zielnikowe, kolekcję eksykatową Phycotheca Polonica autorstwa M. Raciborskiego, J. Wołoszyńskiej, K. Starmacha i in. (L. Rabenhorst, U. Wittrock ex O. Nordstedt) oraz ikonotekę glonów. Ikonoteka powstała w latach 60 ubiegłego stulecia na wzór "Fritsch Collection of Freshwater Algal Illustrations", kompletowanej w Institute of Freshwater Ecology w Windermere w Wielkiej Brytanii i jest obecnie jedyną w Polsce i jedną z trzech największych na świecie. Jest ona cenną formą dokumentacji danych fykologicznych i zawiera 415510 rycin aż 11150 taksonów, indeks alfabetyczny nazw taksonów i bibliografię liczącą 7350 pozycji. Ikonografia stanowi jedyne łatwo dostępne źródło informacji szczególnie ważne w przypadku nowo opisywanych, mikroskopijnej wielkości gatunków, których utrwalanie oraz przechowywanie w formie kultur żywych nie jest możliwe.

Osoba do kontaktu – kustosz:

prof. dr hab. Konrad Wołowski

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Zbiory grzybów – KRAM F

Zbiory grzybów liczą ponad 60300 jednostek numerowanych (kolejne 50000 czeka na wcielenie do kolekcji). Zbiory obejmują głównie podstawczaki, w mniejszym stopniu workowce i organizmy grzybopodobne, pochodzące przede wszystkim z obszaru Europy (głównie z Polski), ale także z Afryki, Ameryki Południowej oraz Azji. Szczególnie cenne są kolekcje grzybów nadrzewnych oraz grzybów fitopatogenicznych. Bezcennym zbiorem jest kolekcja Laboulbeniales T. Majewskiego, stanowiących ciekawą ewolucyjnie grupę grzybów pasożytujących na owadach. Do kolekcji Laboulbeniales dołączony jest zbiór chrząszczy, muchówek i innych owadów przez nie kolonizowanych. O wysokiej randze zbiorów grzybów świadczy występowanie licznych typów nomenklatorycznych.

Osoba do kontaktu – kustosz:

dr hab. Marcin Piątek

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Zbiory porostów – KRAM L

Zbiory porostów to największy, bardzo aktywny i najbardziej znaczący zielnik lichenologiczny w Polsce, posiadający zbiory o uznanej międzynarodowej randze. Liczy obecnie około 72000 okazów zinwentaryzowanych, w tym ok. 250 typów nomenklatorycznych oraz 7000 okazów z 35 serii eksykatowych. Skupia kilka cennych kolekcji w skali kraju i świata m.in. historyczne wydawnictwa eksykatowe, np. F. Arnolda i G. Rabenhorsta. Główną cześć zbiorów stanowią porosty z Polski, a zwłaszcza z obszaru Karpat (w tym ogromna i niezmiernie cenna kolekcja J. Nowaka). Znaczące są też kolekcje porostów z obszarów tropikalnych Ameryki Południowej (w tym największa na świecie kolekcja porostów i grzybów naporostowych z Boliwii), z ukraińskich Karpat Wschodnich i Podola, Azji i Ameryki Północnej oraz z rejonów polarnych. Z grup systematycznych najważniejsze kolekcje to gatunki z rodzin Buelliaceae, Lecanoraceae, Physciaceae, Teloschistacea, Umbilicaraiaceae i Verrucariaceae oraz kolekcja grzybów naporostowych. Zielnik porostów posiada przekazane tu kolekcje uczonych polskich, W. Boberskiego, J. Mądalskiego, A. Rehmana, K. Glanca oraz J. Kiszki i J. Pióreckiego, jak również duplikaty z kolekcji większości aktywnych lichenologów polskich oraz niektórych zagranicznych.

Osoba do kontaktu – kustosz:

dr hab. Adam Flakus

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Zbiory śluzowców – KRAM M

Zbiory śluzowców składają się z 1200 jednostek numerowanych, około 3000 jednostek nienumerowanych i około 3000 trwałych preparatów mikroskopowych. Znaczną ich część stanowią zbiory historyczne m.in. M. Raciborskiego, J. Krupy i H. Krzemieniewskiej. Zbiór zielnikowy został dodatkowo wzbogacony dzięki wymianie lub darowiznom obejmującym okazy zebrane lub przebadane przez A. Listera, Ch. Meylana, J. Schroetera i C. Torrenda. Dzięki nowym nabytkom powstała też ważna kolekcji śluzowców przyśnieżnych pochodzących z górskich obszarów świata. KRAM M zawiera ok. 100 typów nomenklaturowych i okazów z różnych krajów świata.

Osoba do kontaktu – kustosz:

dr hab. Anna Ronikier

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Zbiory paleobotaniczne – KRAM P

Zbiory paleobotaniczne są najcenniejszymi i równocześnie najliczniejszymi (około 100 tys. pozycji) zbiorami tego typu w Polsce oraz jednymi z kilku największych w Europie Środkowej. Materiały kopalne reprezentują: flory starsze od paleogenu (starsze od 65 mln lat), flory paleogenu i neogenu (65–2,6 mln lat) oraz flory czwartorzędowe (2,6 mln lat aż po okres nowożytny). Flory starsze od paleogenu liczą 101 kolekcji oraz pojedyncze okazy z 22. innych stanowisk w Polsce i na świecie. Okazy w postaci fragmentów skał, w których zachowane są części roślin, szlifów zmineralizowanych pni lub gałęzi, preparatów kutykularnych, głównie liści, oraz palinologicznych liczą ponad 6 tysięcy sztuk. Niektóre kolekcje są pozyskane z miejsc, które stały się z różnych powodów niedostępne lub trudno dostępne (m.in. Hope Bay na Półwyspie Antarktycznym, Mongolia, Rhynie w Wielkiej Brytanii, Grojec koło Krakowa czy Odrowąż w Górach Świętokrzyskich). Wśród zgromadzonych okazów na szczególną uwagę zasługują holotypy opisanych jako nowe dla nauki taksonów mezozoicznych, w tym nie tylko gatunków, ale też rodzajów. Obecność tych unikatowych okazów podnosi rangę zgromadzonego zbioru i powoduje, że jest on bardziej atrakcyjny dla naukowców z ośrodków badawczych całego świata. Zbiór flor paleogenu i neogenu jest bogaty w owoce i nasiona oraz okazy w postaci skał z odciskami lub uwęglonymi częściami roślin, preparaty całych liści i innych fragmentów roślin oraz preparaty kutykul. Flory czwartorzędowe to głównie owoce i nasiona, ale również liście, łuski nasienne i szyszki oraz drewno. Na uwagę zasługuje też unikatowy zbiór porównawczy roślin współczesnych, w którego skład wchodzą: zbiór owoców i nasion (ok. 27000 pozycji), zbiór preparatów palinologicznych (ok. 17200 preparatów tworzących swoisty zielnik pyłkowy), zielnik liści (ok. 4700 arkuszy), zbiór preparatów kutykularnych (ok. 600 preparatów), zbiór porównawczy drewien (300 próbek współczesnych drzew i krzewów i 380 preparatów anatomicznych), zbiór porównawczy torfów (280 preparatów tkanek i 310 preparatów jednostek torfowych). Zbiory preparatów kutykul liści są w posiadaniu tylko nielicznych placówek naukowych w Polsce jak i na świecie, co tym bardziej podkreśla jego unikatowy charakter i duże znaczenia praktyczne dla prowadzonych badań paleobotanicznych, a tym samym dla polskiej nauki.

Osoba do kontaktu – kustosz:

dr hab. Agnieszka Wacnik

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Kolekcja izolatów DNA

Kolekcja izolatów DNA jest najnowszym, utworzonym w 2015 r. zbiorem, w którym gromadzone są izolaty całkowitego DNA genomowego bardzo wielu taksonów, a także amplikony wybranych regionów DNA. Oprócz prób DNA przechowywane są również tkanki będące materiałem wyjściowym dla potrzeb izolacji DNA. Kolekcja stanowi unikatowy zasób materiałów do badań DNA na poziomie gatunkowym czy populacyjnym. Aktualnie liczy ona ponad 20000 prób DNA pochodzących między innymi z trudno dostępnych obszarów świata (w tym z wysokich gór, obszarów polarnych i tropikalnych). Dla wielu gatunków dostępne są próby pochodzące z całego ich zasięgu geograficznego (np. próbkowanie populacyjne ok. 2000 osobników z cyrkumpolarnego zasięgu arktyczno-alpejskiego gatunku Dryas octopetala). W przypadku badanych w Instytucie gatunków rzadkich, chronionych i zagrożonych kolekcje izolatów DNA stanowią niezwykle ważną dokumentację bioróżnorodności i zróżnicowania populacji. Kolekcja ma zatem istotne znaczenie zarówno z badawczego jak i dokumentacyjnego punktu widzenia, w skali krajowej i międzynarodowej.

Osoba do kontaktu – kustosz:

dr hab. Michał Ronikier

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.