TYTUŁ PROJEKTU: Badania paleoekologiczne oraz relacje człowiek- środowisko na wielokulturowym stanowisku w Smólsku (Kujawy, Polska Centralna) 

 

Dodatkowe informacje:

  • Okres realizacji: 23.02.2017 - 22.02.2020
  • Status: w trakcie realizacji
  • Kierownik: dr hab Renata Stachowicz - Rybka (Zakład Paleobotaniki PAN)
  • Finansowanie: projekt jest finansowany przez Narodowe Centrum Nauki, otrzymany w ramach konkursu OPUS 11, panel ST10

Cel prowadzonych badań/hipoteza badawcza

Stanowisko Smólsk leży w gminie Włocławek, we wschodniej części Pojezierza Kujawskiego. Zostało ono objęte ratowniczymi badaniami archeologicznymi w związku z budową autostrady A-1. Na przebadanym obszarze odsłonięto szereg obiektów archeologicznych w postaci jam zasobowych, dołów posłupowych, pochówków ludzkich w gliniankach, grobów szkieletowych jak i ciałopalnych, palenisk oraz skupisk ceramiki. Cały ten obszar tworzy wspólny kompleks osadniczy o powierzchni kilkunastu hektarów z niesłychanym nagromadzeniem śladów osadnictwa zwłaszcza neolitycznego i to z najstarszych poziomów chronologicznych. Materiały ze stanowiska 2/10 w Smólsku są bardzo ważnym uzupełnieniem podstawowych prac Grygiela (2004, 2008) dotyczących neolitu rejonu Brześcia Kujawskiego i Osłonek, które wprowadzają szereg nowych danych i uściśleń. Należy uznać, że stanowisko 2/10 w Smólsku należy do wyjątkowych pod każdym względem, o bardzo dużym znaczeniu naukowym, zwłaszcza w odniesieniu do starszego neolitu. Jego znaczenie niewątpliwie wykracza poza ramy regionu kujawskiego, gdyż należy do jednego z największych, najstarszych i najszerzej rozpoznanych stanowisk neolitycznych w Polsce.

Mieszkańcy tych osad, z różnych okresów chronologicznych mieli łatwy dostęp do takich stref krajobrazowych, jak: gliniasta powierzchnia morenowa, wysoczyzna polodowcowa, piaszczysta powierzchnia rozległej terasy rzecznej, równina torfowiskowa, zbiornik jeziorny w dnie rynny subglacjalnej i niewielkie zagłębienia bezodpływowe na powierzchni wysoczyzny morenowej. Dlatego równolegle z badaniami archeologicznymi podjęto wstępne, interdyscyplinarne badania z zakresu archeologii środowiskowej. Na południowo-wschodnim skraju badanego stanowiska istnieje obniżenie wytopiskowe włączone w obręb niewielkiej doliny, którą płynie obecnie ciek wodny. Wykonane wiercenia ujawniły obecność w tym miejscu miąższych osadów jeziornych. Profil badawczy uzyskany w wyniku tych wierceń sięga blisko 10 metrów i będzie podstawą do przeprowadzenia szeregu analiz paleoekologicznych. Uzupełnieniem tych wierceń było wykonanie na obszarze kopalnego zbiornika trzech wykopów geologicznych, w których uchwycono jego północną i zachodnią krawędź, a w wykopie centralnym odkryto m.in. miąższe warstwy gytii i torfów.

Z wszystkich profili pobrano próby do analiz paleoekologicznych. Wstępne analizy sedymentologiczne, palinologiczne, makroszczątków roślin, wioślarek, muchówek, malakofauny oraz geochemiczne wykonano tylko dla powierzchniowych 3,5 m osadów organicznych pozyskanych z najgłębszej części zbiornika.

Datowania 14C wykazały, że badane osady obejmują ostatnie ok. 6000 lat, a wyniki wstępnych analiz potwierdzają istnienie małego (około 1 ha) mezotroficznego jeziora. Udokumentowano także okresowe zmiany wahania poziomu i pH wody. Wykazano stosunkowo niski poziom wody od czasów neolitu oraz występowanie na brzegach zbiorowisk roślinnych wymagających środowisk o podwyższonej trofii oraz śladów odlesienia najbliższej okolicy. Uzyskane dotychczas wyniki analiz paleoekologicznych pozwoliły na wstępną rekonstrukcję warunków paleośordowiskowych w pradziejach począwszy o starszego neolitu. Dalsze analizy uzupełnione o wyniki badań geoarcheologicznych i bioarcheologicznych staną się podstawą rekonstrukcji warunków środowiskowych funkcjonowania osadnictwa w Smólsku oraz relacji człowiek-środowisko w kolejnych okresach chronologicznych. Wykorzystując metody paleobotaniczne, paleozoologiczne, sedymentologiczne oraz geochemiczne możliwa będzie rekonstrukcja paleośrodowiska także w starszych okresach, gdyż kolejnym celem projektu jest odtworzenie historii regionalnej i lokalnej roślinności lądowej oraz rozwoju zbiorowisk wodnych i szuwarowych występujących w zbiorniku. Istotne będzie ponadto określenie warunków hydrologicznych i trofizmu wód badanego zbiornika. Uzyskane w wyniku planowanych badań dane dotyczące paleośrodowiska będą niezwykle istotnym uzupełnieniem dotychczasowej analizy przestrzennej omawianego obszaru. Zastosowanie różnych metod badawczych pozwoli na kompleksowe opracowanie osadów kopalnego zbiornika także z przełomu okresu późnego glacjału i holocenu. Ważnym zagadnieniem będzie również precyzyjne określenie momentu pojawienia się człowieka na badanym obszarze, określenie formy gospodarki oraz scharakteryzowanie zmian, jakie wystąpiły w ekosystemach na skutek działalności człowieka

Kierownik:

dr hab. Renata Stachowicz-Rybka (Instytut Botaniki im. W. Szafera Polskiej Akademii Nauk)

 

Współpracownicy:

dr hab. Piotr Kittel (Katedra Geomorfologii i Paleogeografii, Instytut Nauk o Ziemi, Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Łódzki);
dr hab. Dorota Nalepka, Prof. PAN (Instytut Botaniki im. W. Szafera Polskiej Akademii Nauk) we współpracy z dr Katarzyną Korzeń;
prof. dr hab. Witold P. Alexandrowicz (Akademmia Górnoczo-Hutnicza w Krakowie);
dr Monika Rzodkiewicz (Instytut Geoekologii i Geoinformacji, Uniwersytet A. Mickiewicza w Poznaniu);
dr Dominik Pawłowski (Instytut Geologii, Uniwersytet A. Mickiewicza w Poznaniu);
dr Mateusz Płóciennik (Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Łódzki);
dr Daniel Okupny (Instytut Geografii, Wydział Geograficzno-Biologiczny, Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie).